Vì sao các cơn bão lại có tên? Quy tắc, lịch sử và cách gọi ở từng vùng

Nghe tên bão quen thuộc như Sonca, Talim hay Yagi khiến nhiều người dễ nhớ và theo dõi thông tin. Nhưng đằng sau những tên gọi đó là một hệ thống quy ước phức tạp, khác nhau giữa các đại dương và do nhiều cơ quan khí tượng đề xuất, duyệt xét. Bài viết này giải thích nguồn gốc, nguyên tắc đặt tên, cách quay vòng danh sách, điều kiện đổi tên và một số ví dụ thực tế đã xuất hiện trong khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Đại Tây Dương — tất cả đều dựa trên dữ kiện công bố công khai.

Lịch sử ngắn gọn: từ ký hiệu số sang tên gọi

Trước đây, các xoáy thuận nhiệt đới thường được xác định bằng kinh độ – vĩ độ hoặc các mã số kỹ thuật, nhưng những cách này khó nhớ và dễ nhầm khi truyền tin. Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và các cơ quan khí tượng từng bước chuyển sang dùng tên riêng để nhận diện, giúp truyền thông và công chúng theo dõi cảnh báo nhanh hơn.

Ai quyết định tên bão? Vai trò của WMO và các cơ quan khu vực

Quy trình đặt tên mang tính vùng miền và có sự tham gia của nhiều tổ chức. Về mặt tổng thể, danh sách tên thường do các Cơ quan Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NMHSs) đề xuất và được phê duyệt tại các phiên họp khu vực hàng năm hoặc hai năm một lần. Ở Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) giữ vai trò trung tâm trong việc dự báo, cảnh báo và công bố tên quốc tế cho những hệ thống hoạt động trong khu vực này.

Nguyên tắc đặt tên theo khu vực

Mỗi vùng có quy ước riêng dựa trên danh sách do các nước trong khu vực đóng góp:

Đại Tây Dương: WMO sử dụng bộ danh sách gồm 21 tên cho mỗi năm, và có 6 bộ danh sách khác nhau được luân phiên dùng qua các năm. Những chữ cái Q, U, X, Y và Z không xuất hiện trong các danh sách này.
Tây Bắc Thái Bình Dương – Biển Đông: các nước đóng góp tên, thường là tên địa danh, loài động thực vật hoặc các từ mang ý nghĩa văn hóa. Mỗi quốc gia đề nghị 10 tên và chia thành 5 danh sách để quay vòng theo năm.
Bắc Ấn Độ Dương: từ năm 2020 khu vực này áp dụng hệ thống mới, xếp tên theo thứ tự bảng chữ cái và sử dụng tên trung tính do các quốc gia đề xuất.

Cơ chế sử dụng và quay vòng danh sách

Tên trong danh sách không phải đặt cho mọi hệ thống thời tiết mà chỉ dùng cho những xoáy thuận nhiệt đới đạt cấp “bão” trở lên. Nguyên tắc thông dụng là lấy tên theo trình tự liệt kê trong danh sách; khi danh sách năm đó hết tên thì sẽ dùng một danh sách bổ sung gồm 10 tên đã chuẩn bị sẵn trước mùa bão.

Đối với khu vực có nhiều bộ danh sách (ví dụ Đại Tây Dương), các bộ được luân phiên sử dụng, do đó một danh sách sẽ được tái sử dụng sau mỗi 6 năm.

Quy tắc loại bỏ tên

Nghĩa là: nếu một cơn bão gây thiệt hại lớn cả về người và tài sản, tên của cơn bão đó có thể bị loại khỏi danh sách để tránh gây thêm ký ức đau thương. Các quốc gia có thể đề xuất việc loại bỏ hoặc bổ sung tên trong các cuộc họp chuyên môn hằng năm của ủy ban khu vực. Trên thực tế, nhiều tên bão nổi tiếng trên thế giới đã bị rút khỏi danh sách theo cơ chế này.

Những điểm khác biệt trong thực tế vận hành

Một số quốc gia áp dụng quy ước tên riêng khi hệ thống bão đi vào vùng trách nhiệm của họ. Ví dụ, Philippines có danh sách riêng gồm 25 tên dùng khi một xoáy thuận nhiệt đới di chuyển vào Philippine Area of Responsibility (PAR); khi đó cùng một hệ thống có thể có hai tên song song: tên quốc tế và tên do PAGASA đặt — trường hợp Neoguri được đổi tên thành Florita khi vào PAR là một ví dụ điển hình.

Tiêu chuẩn cường độ để đặt tên và phân loại

Các cơ quan cảnh báo như Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC) dùng ngưỡng cường độ gió để phân loại: một xoáy thuận nhiệt đới được xếp là bão nếu có sức gió trong khoảng 73–148 km/h; nếu gió đạt 149 km/h hoặc lớn hơn thì sẽ được phân loại là siêu bão theo thang do JTWC nêu.

Tác dụng thực tế của việc đặt tên

Việc đặt tên giúp xác định nhanh cơn bão trong thông báo cảnh báo, giảm lỗi khi truyền đạt so với dùng tọa độ hay mã số, và làm cho thông tin dễ tiếp nhận hơn với công chúng. Nhiều chuyên gia truyền thông và khí tượng cho rằng tên gọi ngắn, dễ phát âm nâng cao hiệu quả cảnh báo và góp phần thúc đẩy người dân chú ý, chuẩn bị ứng phó.

Ví dụ cụ thể: Sonca, Talim, Nesat và cơ chế tiếp nối tên

Tên quốc tế mà Việt Nam dùng trong vùng Tây Bắc Thái Bình Dương có trong cơ sở dữ liệu của WMO, gồm các tên như Sơn Tinh, Cỏ May, Ba Vì, Côn Sơn, Sơn Ca, Trà Mi, Hạ Long, Vàm Cỏ, Sông Đà, Sao La. Một trường hợp thực tế: bão Sonca được ghi nhận đổ bộ vùng giáp ranh Quảng Bình – Quảng Trị với sức gió tối đa 75 km/h; tên gọi này được lấy từ cơ sở dữ liệu do chương trình Xoáy thuận nhiệt đới của WMO biên soạn, theo báo cáo trích dẫn từ AccuWeather.

Theo trật tự đặt tên trong danh sách khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương, sau Sonca, cơn bão tiếp theo khi xuất hiện sẽ được đặt tên là Nesat (theo trình tự ghi trong danh sách khu vực).

Một ví dụ khác minh họa cơ chế tiếp nối: nếu tên cuối cùng của năm là Cimaron thì cơn bão đầu tiên của năm sau sẽ mang tên Jebi, phản ánh tính tuần hoàn của danh sách trước khi có những điều chỉnh hay loại bỏ tên do thiệt hại nghiêm trọng.

Trường hợp điển hình: bão Yagi

Bão Yagi ghi nhận một chuỗi đặc điểm nổi bật theo các báo cáo khu vực: Yagi có nguồn gốc từ vùng áp thấp hình thành vào ngày 30/8 cách Palau khoảng 540 km về phía tây bắc. Ngày 1/9 hệ thống này được Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) phân loại là bão nhiệt đới và đặt tên Yagi. Trong năm đó, Yagi là cơn bão thứ 9 được đặt tên và được ghi nhận là cơn bão mạnh nhất trong khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương tính đến thời điểm báo cáo.

Theo dữ liệu công bố, Yagi cũng ghi nhận một số kỷ lục khu vực: trở thành cơn bão có sức gió mạnh nhất trong năm đó trên phạm vi toàn cầu (tính đến thời điểm ghi nhận), là cơn bão mạnh nhất đổ bộ vào Biển Đông trong vòng 30 năm, và có mức tăng cấp nhanh kỷ lục tại Việt Nam khi trong 8 giờ tăng 4 cấp (từ cấp 12 lên cấp 16). Ngoài ra, Yagi còn được ghi nhận có thời gian hoành hành trên đất liền Việt Nam dài nhất từ trước đến nay theo báo cáo liên quan.

Ai đề xuất, ai duyệt và ai có quyền kiến nghị loại bỏ tên?

Các nước thành viên trong khu vực thường đề xuất tên mới hoặc kiến nghị loại bỏ tên cũ tại các cuộc họp ủy ban bão khu vực tổ chức định kỳ. Ủy ban sẽ xem xét và bỏ phiếu để quyết định giữ hay loại tên, đặc biệt khi một cơn bão đã gây hậu quả lớn. Các trao đổi giữa quốc gia là bình thường: ví dụ, Việt Nam đã đề nghị loại bỏ tên Chanchu (do Hàn Quốc đề xuất) sau thiệt hại lớn tại Việt Nam; tương tự Hàn Quốc đã kiến nghị loại bỏ tên Saomai do Việt Nam đề cử sau những thiệt hại mà Saomai gây ra tại Hàn Quốc.

Những điều cần lưu ý khi theo dõi tên bão

Một cơn bão có thể có nhiều tên nếu nó nằm trong vùng trách nhiệm của các dịch vụ khí tượng khác nhau (ví dụ tên quốc tế và tên địa phương do PAGASA đặt).
Danh sách tên được quay vòng nhưng có cơ chế loại bỏ tên do hậu quả nặng nề; do đó danh sách không cố định mãi mãi.
Không có giới hạn quy định về số lượng tên có thể dùng trong một năm dương lịch; nếu danh sách chính bị dùng hết thì danh sách bổ sung sẽ được kích hoạt.

Kết luận: Tên bão là công cụ thông tin chứ không phải chỉ là nhãn hiệu

Hệ thống đặt tên bão được xây dựng để phục vụ truyền tin nhanh, giảm sai sót và tăng cường nhận thức cộng đồng. Mỗi vùng biển có quy ước khác nhau — từ danh sách 21 tên ở Đại Tây Dương, cơ chế 6 năm quay vòng, đến hệ thống đóng góp tên đặc thù ở Tây Bắc Thái Bình Dương. Việc loại bỏ tên sau các thảm họa cũng phản ánh sự nhạy cảm văn hóa và trách nhiệm chung của các quốc gia thành viên khi quản lý thông tin thời tiết nguy hiểm.

Bão Hayan quan sát từ Trạm Vũ trụ Quốc tế. (Video: YouTube).

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Danh sách tên bão ở tây bắc Thái Bình Dương và Biển Đông. (Ảnh: WMO).

Hiểu rõ quy tắc đặt tên giúp người dân, nhà quản lý và truyền thông tiếp nhận thông tin chính xác, phản ứng kịp thời khi có cảnh báo thiên tai. Khi theo dõi bản tin, hãy chú ý tên cơn bão, vùng trách nhiệm thông báo và liệu có tên bổ sung hoặc tên địa phương được dùng song song hay không — đó là cách để không bị nhầm lẫn giữa các nguồn thông tin.

Nếu bạn quan tâm đến lý do tại sao chỉ một vài họ lại chiếm số lượng lớn dân cư ở Trung Quốc và muốn hiểu bối cảnh lịch sử, ngôn ngữ cùng tác động của kỹ thuật số lên sự tập trung họ, bài viết nguyên nhân vài họ phổ biến ở Trung Quốc sẽ cung cấp góc nhìn phân tích và dẫn dắt giải thích sâu sắc.

Để khám phá thêm về một kim loại quý ít được hiểu rõ hơn so với vàng trắng — từ tính chất vật lý đến ứng dụng trong công nghiệp và trang sức — bạn có thể đọc bài đặc điểm và ứng dụng của bạch kim giúp nắm rõ sự khác biệt, rủi ro làm giả và xu hướng thị trường.

Nếu bạn muốn cập nhật thông tin y tế và rủi ro liên quan tới một chất đang được quan tâm trong lâm sàng và xã hội, bài tổng hợp tác dụng và rủi ro của ketamin trình bày các dạng sử dụng, hiệu ứng lên cơ thể và khung pháp lý liên quan tại Việt Nam.