Khi rắn nuốt đuôi: nguyên nhân, rủi ro và cách can thiệp cho chủ nuôi

Cảnh một con rắn quấn mình và cố nuốt chiếc đuôi của chính nó khiến nhiều người hoảng sợ — nhất là khi xảy ra với thú nuôi trong lồng. Hiện tượng này đã xuất hiện trong một số video lan truyền và được các trang tin khoa học ghi nhận, đặt ra câu hỏi: tại sao một loài săn mồi lại tấn công chính phần thân cơ thể của mình, và chủ nuôi nên làm gì khi gặp tình huống tương tự?

Rắn hoặc rồng tự ăn đuôi là biểu tượng của sự vô tận từ thời cổ đại. (Ảnh: Egypttoursportal).

Những báo cáo và tư liệu liên quan

Một số bài viết truyền thông — trong đó có bản tin đăng ngày 10/8 trên Science Alert — đã mô tả các trường hợp rắn nuốt đuôi xuất hiện chủ yếu ở môi trường nuôi nhốt. Những đoạn video được chia sẻ cho thấy hành vi này có thể xảy ra tại cửa hàng bán thú cưng hoặc khu bảo tồn, và từng có trường hợp chủ nuôi hoặc người chăm sóc phải can thiệp trực tiếp để cứu con vật.

Những nguyên nhân được chuyên gia nghi ngờ

Hiện chưa có kết luận dứt khoát về nguyên nhân gây ra hành vi tự ăn đuôi ở rắn, nhưng các nhà nghiên cứu và chuyên gia bò sát đưa ra vài giả thuyết dựa trên quan sát:

• Căng thẳng và bối rối: trong không gian chật chội hoặc khi bị quấy rầy, con rắn có thể mất khả năng phân biệt đuôi với con mồi.
• Bệnh lý hoặc rối loạn thần kinh: các vấn đề sức khỏe có thể làm thay đổi hành vi bình thường của động vật.
• Đói hoặc kích thích ăn mạnh: nhiệt độ cao, trạng thái chuyển hóa hoặc những yếu tố khác có thể khiến rắn có xu hướng săn mồi quá mức, dẫn tới tấn công chính mình.

Những yếu tố trên không loại trừ lẫn nhau; trong thực tế, một con rắn bị đói, sống trong môi trường không phù hợp và đang bệnh có thể dễ xuất hiện hành vi bất thường hơn.

Ví dụ thực tế từ video và can thiệp của con người

Một đoạn phim quay tại một cửa hàng thú cưng có nguồn ghi chú là ImagineTheSeaView cho thấy con rắn nằm trong chiếc bát nước, cuộn mình và cố gắng nuốt đuôi. Ở một trường hợp khác được ghi lại trong khu bảo tồn tại Elm, bang Pennsylvania, Mỹ, nhân viên tại Forgotten Friend đã phát hiện rắn vua cắn và nuốt gần một nửa cơ thể. Người chăm sóc trong video năm 2019, Jesse Rothacker, đã kéo đuôi ra để cứu con rắn.

Trong một số trường hợp, chủ nuôi áp dụng mẹo tại chỗ để khiến rắn thả đuôi: có người dùng mùi chất rửa tay để gây khó chịu mùi và con rắn nhả chiếc đuôi ngay sau đó. Những biện pháp này từng thành công ở vài tình huống, nhưng không thay thế được kiểm tra y tế sau đó.

Rủi ro nếu không can thiệp kịp

Khi rắn bắt đầu nuốt phần thân mình, dịch tiêu hóa có thể tiếp xúc với da và vảy, gây tổn thương do tính axit của dịch dạ dày. Nếu dịch này tiếp tục tác động, nó có thể phá hủy mô và lan rộng tổn thương. Ngoài ra, răng và cấu trúc miệng của rắn có thể khiến vết cắn sâu hơn, tăng nguy cơ nhiễm trùng — đặc biệt khi vết thương không được làm sạch và điều trị đúng cách.

Một điểm khác cần lưu ý: một số loài rắn có nọc độc, nhưng khả năng tự bảo vệ khỏi nọc độc của chính mình và vai trò của nọc trong các vết cắn tự gây ra đều là những vấn đề phức tạp; các báo cáo mô tả răng có thể tạo ra thương tích nghiêm trọng, rồi dẫn đến nhiễm trùng nếu không xử lý.

Hướng xử lý ban đầu cho chủ nuôi

Nếu bắt gặp thú nuôi đang cố nuốt đuôi, những bước can thiệp khẩn cấp có thể giúp giảm tổn thương trước khi đưa đi thú y:

• Giữ bình tĩnh để tránh làm con vật hoảng loạn thêm.
• Thử dùng nước — đặt con rắn vào thau nước — trong một vài trường hợp nước khiến chúng nhả đuôi.
• Một số người đã dùng chất có mùi (ví dụ nước rửa tay) gần khu vực miệng để làm con rắn khó chịu mùi và thả ra; tuy có hiệu quả tạm thời, đây chỉ là biện pháp tạm thời và cần thận trọng khi áp dụng.
• Dù can thiệp bằng tay hay dụng cụ, người thực hiện phải cố gắng tránh tự làm mình bị thương. Nếu không chắc chắn, nên gọi chuyên gia hoặc đưa ngay đến cơ sở thú y chuyên về bò sát.

Những mẹo tại chỗ có thể giải quyết tình trạng ngay lập tức, nhưng không loại trừ nhu cầu khám sau đó vì nguy cơ nhiễm trùng hoặc tổn thương sâu.

Loài nào dễ gặp tình trạng này hơn?

Một số ghi nhận cho thấy rắn vua thường có xu hướng cắn đuôi mình hơn các loài khác, do bản tính ăn rắn khác. Ở một vài video và quan sát tại cơ sở nuôi, rắn vua đôi khi tự cắn nhưng hiếm khi nuốt; tuy nhiên đã từng có trường hợp nuốt vào sâu khiến người chăm sóc phải can thiệp. Ngoài ra, bất kỳ loài nào trong hoàn cảnh stress, đói hoặc bệnh đều có khả năng biểu hiện hành vi bất thường.

Tần suất xuất hiện ngoài tự nhiên và trong nuôi nhốt

Hiện giới khoa học chưa xác định được mức độ thường xuyên của hiện tượng nuốt đuôi ở các quần thể hoang dã. Hầu hết báo cáo và bằng chứng video đến từ môi trường nuôi nhốt, nơi các yếu tố như mật độ, môi trường sống không phù hợp, thao tác con người và điều kiện chăm sóc có thể làm gia tăng nguy cơ.

Khi nào cần đưa đến bác sĩ thú y?

Bất kỳ trường hợp rắn tự cắn hoặc nuốt đuôi đều nên được kiểm tra kỹ càng bởi bác sĩ thú y chuyên về bò sát. Những dấu hiệu cần can thiệp y tế bao gồm vết thương hở, chảy máu, dấu hiệu nhiễm trùng (sưng, mủ), thay đổi hành vi kéo dài hoặc nếu con rắn có vẻ đau đớn, mệt mỏi.

Kiểm tra sau can thiệp giúp đánh giá mức độ tổn thương, làm sạch vết thương, kê thuốc chống nhiễm trùng nếu cần và tư vấn về thay đổi môi trường nuôi để giảm nguy cơ tái diễn.

Bài học cho người nuôi: phòng ngừa vẫn tốt hơn chữa trị

Để hạn chế nguy cơ hành vi tự hủy hoại này, người nuôi nên chú ý tới các yếu tố môi trường và sức khỏe của rắn:

• Đảm bảo nhiệt độ và ẩm độ phù hợp theo yêu cầu từng loài.
• Chuẩn bị chỗ trú kín để rắn có thể lẩn tránh khi cần.
• Cho ăn đúng lịch và theo khuyến nghị loài để tránh đói kéo dài.
• Quan sát biểu hiện bất thường và đưa rắn đi kiểm tra ngay khi phát hiện.

Những biện pháp đơn giản nhưng nhất quán giúp giảm bớt căng thẳng và nguy cơ hành vi bất lợi.

Kết luận: hành động sớm và kiểm tra chuyên môn

Hành vi rắn nuốt đuôi bộc lộ rõ mối liên kết giữa điều kiện nuôi và sức khỏe tinh thần-vật lý của động vật. Khi gặp tình huống này, can thiệp kịp thời có thể cứu sống con vật, nhưng bước tiếp theo là đánh giá y tế để xử lý hậu quả và ngăn tái phát. Giới khoa học vẫn tiếp tục quan sát để hiểu rõ hơn nguyên nhân và tần suất xuất hiện của hiện tượng trong tự nhiên.

Nếu bạn nuôi rắn hoặc chăm sóc bò sát và muốn giảm thiểu rủi ro, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ thú y chuyên ngành và rà soát lại điều kiện chăm sóc hiện tại.

Để tìm hiểu một khám phá hiếm gặp khác về động vật ở Việt Nam và ý nghĩa bảo tồn của nó, bạn có thể đọc bài viết về phát hiện rắn vảy xà cừ ở Hà Giang, nơi một loài mới thuộc họ Achalinus được phát hiện và gợi mở nhiều câu hỏi về tiến hóa cũng như bảo vệ hệ sinh thái karst.

Nếu bạn quan tâm đến khả năng giao tiếp và hành vi phức tạp ở động vật không phải rắn, bài về Kanzi bonobo và kỹ năng giao tiếp bằng ký hiệu phân tích cách một cá thể bonobo học hiểu ngôn ngữ ký hiệu, dùng lửa và thực hiện các hành vi mà các nhà nghiên cứu cho là rất bất thường đối với linh trưởng.

Và để mở rộng góc nhìn về những loài đang đứng trước nguy cơ mất mát, bạn nên tham khảo danh mục danh sách loài nguy cơ tuyệt chủng cần hành động, bài này tổng hợp các tác nhân suy giảm quần thể và đề xuất những điều cơ bản cần biết để tham gia bảo tồn.