Al Jassasiya (Qatar): Giải mã hàng vết lõm trên đá và những bức chạm thuyền cổ

Giữa những đụn cát ven bờ đông bắc Qatar có một tập hợp tác phẩm khắc trên đá khiến các nhà nghiên cứu bối rối: các lỗ lõm nhỏ, các hình vẽ thuyền, và hàng loạt ký hiệu hình học phân bố trên mặt nền đá vôi trải rộng. Nơi đó là Al Jassasiya — một di chỉ nghệ thuật trên đá nổi bật, nơi văn hóa biển và tư duy trừu tượng của cư dân tiền sử để lại dấu vết khó giải thích.

Al Jassasiya không phải một tấm tranh lớn duy nhất; trên diện tích khu vực có tới hàng trăm tác phẩm khác nhau. Tổng cộng, các đội khảo cổ đã ghi nhận khoảng 900 mẫu khắc tại nơi này, cấu thành bởi các thể loại đa dạng: từ những vết đục lõm (cupmarks) đến các hình thuyền chi tiết và các ký hiệu hình học.

Vị trí, phát hiện và công tác hệ thống hóa

Di chỉ nằm dọc bờ biển, cách trung tâm Doha khoảng một giờ di chuyển. Al Jassasiya lần đầu được phát hiện vào năm 1957; hơn 15 năm sau, một nhóm khảo cổ học Đan Mạch tới khảo sát và tiến hành hệ thống hóa các mẫu khắc một cách có phương pháp. Từ đó, Al Jassasiya trở thành một trong những điểm nghiên cứu trọng yếu cho nền khảo cổ ven biển ở Qatar.

Những dấu ấn dễ nhận ra: vết lõm và hai hàng bảy chấm song song

Đặc điểm dễ nhận thấy nhất của Al Jassasiya là tần suất xuất hiện của các vết lõm tròn. Hơn một phần ba các khắc được phân loại là những vết đục lõm có kích thước và bố cục khác nhau, tạo nên các họa tiết từ đơn giản tới phức tạp. Trong số đó, một cấu hình gây chú ý là hai hàng song song, mỗi hàng gồm bảy vết lõm — một hình thức đã khiến nhiều người liên tưởng tới bàn cờ hoặc ô chơi cổ.

Tuy nhiên, không phải mọi vết lõm đều phù hợp với giả thuyết trò chơi: có những chỗ các lỗ quá nhỏ để chứa viên đá, hoặc nằm trên sườn dốc — vị trí mà nếu dùng cho chơi thì sẽ không thuận tiện. Đây là một trong những lý do khiến mục đích thực sự của các vết lõm tại Al Jassasiya vẫn còn tranh luận.

Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Hình thuyền: bằng chứng về đời sống biển và nghề mò ngọc trai

Một yếu tố nổi bật khác ở Al Jassasiya là số lượng tương đối lớn các hình thuyền. Khi quan sát từ trên cao, nhiều bức chạm khắc mô tả thân thuyền giống hình con cá, với đuôi thuôn, mái chèo xếp đều và các chi tiết nhỏ như vị trí cột buồm hay chỗ ngồi cho người chèo. Một số tác phẩm còn thể hiện mỏ neo.

Sự phong phú của các hình thuyền tại Al Jassasiya cao hơn so với các di chỉ ven biển khác ở Qatar. Các chuyên gia cho rằng các bản khắc này phản ánh vai trò quan trọng của nghề biển — đặc biệt là hoạt động đánh cá và khai thác ngọc trai — trong đời sống cộng đồng địa phương xưa.

Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).

Kiểu mỏ neo và manh mối về tiếp xúc văn hóa

Trong những bức khắc có mỏ neo, các nhà khảo cổ nhận diện hai dạng khác nhau. Một dạng mang đặc điểm truyền thống của người Arab — mỏ neo bằng đá, hình tam giác, có hai lỗ; dạng còn lại là mỏ neo bằng kim loại theo kiểu châu Âu. Sự xuất hiện của mỏ neo kim loại, vốn bắt đầu phổ biến trong khu vực khoảng 700 năm trước, gợi ý về quá trình tiếp xúc kỹ thuật hoặc trao đổi công cụ giữa các nền văn hoá ven biển ở những thời điểm muộn hơn.

Các giả thuyết về chức năng: từ trò chơi đến nghi lễ

Khi đối diện với các khắc, người ta đã đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau về mục đích chúng phục vụ. Những khả năng được cân nhắc bao gồm:

• Không gian chơi hoặc bàn cờ cổ (ví dụ trò tương tự ô ăn quan).
• Công cụ dùng trong bói toán hay nghi lễ tâm linh.
• Vật dụng để phân loại hoặc lưu trữ ngọc trai.
• Công cụ tính toán liên quan đến thời gian hoặc thủy triều.

Mỗi giả thuyết đều gặp hạn chế khi đối chiếu với thực tế bố trí và kích thước của các vết lõm. Vì thế, ngay như lãnh đạo bộ phận khai quật của Bảo tàng Quốc gia Qatar, Ferhan Sakal, cũng thừa nhận rằng hiện chưa có bằng chứng trực tiếp để khẳng định một chức năng duy nhất cho tất cả các mẫu khắc. Ông cho rằng một số khắc có thể thực hiện vai trò mang tính nghi lễ, trong khi số khác có thể phục vụ các mục đích sinh hoạt hàng ngày.

Niên đại khó xác định và kết quả nghiên cứu sơ bộ

Xác định chính xác thời điểm tạo ra các khắc là một thách thức. Nhìn chung, các ý kiến về tuổi của các tác phẩm trải dài — từ thời đồ đá mới tới cả thời kỳ Hồi giáo. Việc này phản ánh khả năng các khắc đã được tạo ra trong nhiều giai đoạn khác nhau thay vì cùng thời điểm.

Một nghiên cứu từng phân tích chín bức khắc cho kết luận rằng những mẫu đó có thể chỉ vài trăm năm tuổi. Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng dữ liệu hiện có vẫn còn hạn chế và cần thêm nghiên cứu để đạt độ chắc chắn cao hơn.

Ý nghĩa văn hóa: thuyền như biểu tượng chuyển tiếp

Ngoài giá trị thực dụng trong việc mô tả phương tiện đi biển, hình tượng thuyền còn mang chiều sâu biểu tượng. Theo hai tác giả Frances Gillespie và Faisal Abdulla Al-Naimi trong tác phẩm họ đồng viết, thuyền thường gắn với niềm tin về hành trình giữa các thế giới: nhiều nền văn hóa cổ, từ Babylon tới Ai Cập, hình dung người chết vượt biển hay sông để tới thế giới bên kia. Thuyền trong khắc đá vì vậy có thể là sự pha trộn giữa ký ức nghề biển và biểu tượng tín ngưỡng dân gian kéo dài từ thời tiền sử.

Những lưu ý cho nghiên cứu tiếp theo

Để tiến thêm bước nữa trong giải mã Al Jassasiya, các phương diện sau cần được củng cố:

• Nghiên cứu niên đại có hệ thống trên nhiều mẫu, sử dụng các phương pháp phù hợp cho đá vôi và bề mặt bị phong hóa.
• Phân tích so sánh giữa các di chỉ ven biển trong Qatar để hiểu tỉ lệ xuất hiện của các chủ đề (thuyền, vết lõm, ký hiệu hình học).
• Nghiên cứu hiện trường tỉ mỉ về vị trí địa hình: một số khắc đặt ở sườn dốc có thể hé lộ tác dụng ký hiệu hơn là chức năng thực dụng.

Những công việc này sẽ giúp làm sáng tỏ liệu Al Jassasiya là một tập hợp các biểu tượng nghi lễ, một không gian sinh hoạt, hay một di tích tích lũy qua nhiều thế hệ với nhiều chức năng khác nhau.

Các vết lõm tròn trên đá là đặc trưng của Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Điều đọc giả nên nhớ

Al Jassasiya là một minh chứng cho cách cộng đồng ven biển ghi lại kinh nghiệm với biển cả bằng hình thức nghệ thuật trên đá: có cả mô tả công cụ sống, dấu ấn nghề nghiệp và các ký hiệu khó hiểu để lại cho hậu thế. Sự pha trộn giữa các yếu tố thực dụng và biểu tượng khiến nơi này hấp dẫn nhưng cũng phức tạp — mỗi lớp khắc có thể kể một đoạn câu chuyện khác nhau, từ đời sống mưu sinh đến quan niệm về thế giới siêu nhiên.

Kết luận thì vẫn mở: Al Jassasiya cho thấy nghệ thuật trên đá vùng Arab không chỉ là những minh họa đơn thuần, mà còn là tư liệu quan trọng để tái dựng mối quan hệ giữa con người và môi trường biển qua nhiều thời đại.