Đập Tam Hiệp: Những Nguy Cơ Đáng Ơn Từ 18 Năm Vận Hành

Đập Tam Hiệp tại Trung Quốc được coi là một trong những dự án thủy điện lớn nhất trong lịch sử nhân loại, như một bài viết của CNN đã đánh dấu trong năm 2020. Ngày nay, kỷ lục này vẫn không có đối thủ xứng tầm.

Toàn bộ quá trình xây dựng cần đến 200 tỷ Nhân dân tệ (tương đương với 28,6 tỷ USD), kéo dài gần hai thập kỷ và đã khiến hơn 1 triệu cư dân dọc dòng sông Dương Tử phải di dời. Đến năm 2006, đập hoàn tất với chiều cao 181 mét và chiều dài lên tới 2.335 mét.

Từ khi bắt đầu xây dựng vào năm 1994, mục tiêu của dự án này không chỉ dừng lại ở việc sản xuất điện để thúc đẩy sự phát triển kinh tế cho Trung Quốc mà còn nhằm kiểm soát lũ lụt cho con sông dài nhất châu Á, bảo vệ hàng triệu sinh mạng khỏi thiên tai.

Việc chặn dòng sông Dương Tử tại những vị trí dốc nhất thực sự là một dấu ấn quan trọng cho dự án Đập Tam Hiệp. Dự án này được so sánh với những công trình khổng lồ như kim tự tháp Ai Cập theo nhận định của Washington Post.

Hình ảnh cho thấy cảnh tượng từ trên cao vào ngày 27 tháng 7 năm 2020 khi nước lũ được xả từ Đập Tam Hiệp nằm ở tỉnh Hồ Bắc, miền trung Trung Quốc. (Nguồn: Wang Gang/Xinhua qua Getty Images).

Truyền thông Trung Quốc đã giải thích rằng, đập Tam Hiệp không chỉ là một “cỗ máy sản xuất điện khổng lồ” với công suất đáng kinh ngạc. Nhà máy thủy điện tại đây (hoàn tất vào năm 2012) sở hữu công suất lắp đặt lên đến 22.500 Megawatt, gấp hơn 3 lần so với công suất của Đập Grand Coulee, công trình lớn nhất tại Mỹ, theo báo cáo của CNN.

Hãng thông tấn ECNS cho biết, trong suốt gần 20 năm qua, đập Tam Hiệp đã đem lại hơn 22.000 tỷ Nhân dân tệ (hơn 3.000 tỷ USD) cho sự phát triển kinh tế của Trung Quốc.

Trong ba năm gần đây: 2018, 2020 và 2021, sản lượng điện hằng năm của nhà máy thủy điện này đều vượt quá 100 tỷ kilowatt-giờ (kWh). Riêng trong năm 2020, nhà máy đã sản xuất được 111,8 tỷ kWh, thiết lập một kỷ lục toàn cầu.

“Mặc dù dự án Tam Hiệp mang lại lợi ích đáng kể, một số vấn đề nghiêm trọng vẫn cần được giải quyết” – Quốc vụ viện Trung Quốc đã thông báo.

Những thách thức của đập Tam Hiệp

Không chỉ đơn thuần ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu người bị di dời, đập Tam Hiệp còn tạo ra những tác động tiêu cực tới cấu trúc địa chất.

Sức nặng khổng lồ của lượng nước phía sau đập đã khiến nhiều nơi ven sông Dương Tử bị xói mòn, cùng với sự thay đổi mực nước thường xuyên dẫn đến nhiều trận lở đất, theo thông tin từ Tân Hoa xã.

NASA đã chỉ ra rằng, điều đặc biệt là đập này có khả năng làm chậm tốc độ quay của Trái đất vì khối lượng nước lớn tích tụ bên trong hồ chứa.

Hơn thế nữa, nguy cơ nghiêm trọng nhất ở đập Tam Hiệp chính là vấn đề trầm tích. Việc cắt đứt dòng chảy của sông Dương Tử đã giữ lại một khối lượng lớn phù sa, không chỉ làm giảm hiệu quả kiểm soát lũ mà còn dẫn đến tình trạng xói mòn nghiêm trọng ở vùng hạ lưu.

Truyền thông Trung Quốc đã thông tin rằng, sau 18 năm hoạt động (từ 2006 đến 2024), đập đã tích tụ được 1,8 tỷ tấn trầm tích, khối lượng này có thể tích tụ thành một ngọn núi nhỏ.

Trong một nghiên cứu năm 2024 đăng trên ResearchGate do PGS. Bas Van Maren (Đại học Công nghệ Delft, Hà Lan) và Giáo sư Shilun Yang (Đại học Sư phạm Hoa Đông, Trung Quốc) thực hiện nhận định:

“Tốc độ tích tụ trầm tích của sông Dương Tử đang giảm trong hai thập kỷ vừa qua do ảnh hưởng từ đập Tam Hiệp.”

Sông Dương Tử có diện tích lưu vực khoảng 1,8×10⁶ km² và lưu lượng khoảng 30×10³ m³/giây. Tải lượng trầm tích trung bình trong khoảng thời gian dài (1950–2000) tại Nghi Xương (hạ lưu của đập Tam Hiệp) là 501 triệu tấn/năm”.

Hình ảnh cho thấy lưu lượng nước chảy vào đập Tam Hiệp lên tới 75.000 mét khối mỗi giây trong năm 2020. (Nguồn: Xinhua/PA).

Sau khi đập Tam Hiệp được đưa vào hoạt động, tốc độ giảm tải lượng trầm tích của sông Dương Tử càng trở nên thấp. Trong giai đoạn đầu (2003–2005), 64% lượng trầm tích vào hồ chứa đã bị giữ lại. Trong những năm tiếp theo, hơn 80% lượng trầm tích tiếp tục bị mắc kẹt.

Không chỉ vậy, kích thước của các hạt trầm tích cũng thay đổi đáng kể trước và sau khi đập Tam Hiệp bắt đầu hoạt động. Trước khi xây dựng, kích thước hạt trung bình hàng năm là khoảng 10 micromet. Sau khi đập đi vào vận hành, kích thước này giảm còn 4,4 micromet.

Con số này có ý nghĩa gì? Nó cho thấy, sau khi đập hoạt động, sông Dương Tử chỉ thải ra được đất sét cùng với bùn rất mịn. Các loại trầm tích lớn hơn chỉ được thải khi có xả lũ lớn.

Những hậu quả tồi tệ từ việc tích tụ trầm tích

Điều quan trọng là, đập Tam Hiệp được xây dựng ngay trên sông Dương Tử. Là một con đập, nó có nhiệm vụ chặn dòng sông ở một mức độ nhất định. Khi lượng trầm tích tăng lên, điều này sẽ có ảnh hưởng nghiêm trọng đến khu vực Trùng Khánh lân cận. Nếu tình hình kéo dài, hệ quả sẽ là vô cùng nghiêm trọng.

Giáo sư, Kỹ sư thủy lực nổi tiếng Trung Quốc, Hoàng Vạn Lý đã từng cảnh báo rằng đập Tam Hiệp có nguy cơ gây tắc nghẽn các cảng của Trùng Khánh do trầm tích trong một thập kỷ tới.

Giáo sư Hoàng Vạn Lý. (Nguồn: Hoàng Vạn Lý).

Washington Post thông tin rằng nhiều nhà thủy văn học Trung Quốc cho rằng lượng phù sa lớn cùng lớp sỏi sẽ ảnh hưởng đến hiệu suất của các tuabin đập Tam Hiệp (làm giảm hiệu suất phát điện), làm đầy hồ chứa (tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái) và có khả năng gây ra các trận lũ lụt nghiêm trọng hơn (tác động đến con người và kinh tế).

“Các kỹ sư dự án đã không tính đến lớp sỏi và cát dày dưới lòng sông, vốn di chuyển chậm về hạ lưu theo thời gian. Khi kết hợp với 540 triệu tấn bùn lơ lửng hàng năm, sỏi và cát sẽ tích tụ ở đáy hồ chứa, làm cho mọi nỗ lực nạo vét trở nên vô ích. Sự bồi lắng hàng trăm triệu tấn mỗi năm chắc chắn sẽ chặn cảng Trùng Khánh, ảnh hưởng đến đất ở thượng nguồn và có thể gây ra thiệt hại lớn về con người” – Giáo sư Hoàng Vạn Lý đã cảnh báo.